21 maja 2022 Wiktora, Kryspina, Tymoteusza
Reklama Heops

Rodzina Maleckich w Prusach

dodał 2004-09-21
Rodzina Maleckich w Prusach

Protoplastą tej rodziny był Jan z Sącza (zwany także: Sandecensis, Sandecius, Sandecki, Maletius, Meletius, Miletius, Maelecki, Malecki) ur. się ok. 1490 r., najprawdopodobniej w Nowym Sączu lub miejscowości Malec k/Nowego Sącza. Po skończeniu nauk elementarnych, zapisał się na Akademię Krakowską. Nie jest to jednak informacja w pełni potwierdzona. Pierwsza drukowana książka – „Raj duszny" (1513) Biernata z Lublina, wytyczyła drogę twórczą Sandeckiego. Znalazłszy się w Krakowie, podjął pracę w drukarni F. Unglera, najpierw jako uczeń, następnie czeladnik. Zajmował się pracami korektorskimi i redakcyjnymi.
Być może, to właśnie on w 1515 r. został dopuszczony do herbu Godzięba, przez: Aukta, starostę stryjskiego i żydaczowskiego, Jakuba, Jana i Grzegorza, braci z Paniewa oraz Mikołaja Wągleńskiego, sędziego lwowskiego?! Odpowiedni dokument nobilitacyjny został wystawiony w Krakowie w dniu 19 IX 1515 r.
Pierwszym, zredagowanym przez Sandeckiego drukiem, było tłumaczenie „Początku Ewangelii św. Jana", wydane u ok. 1518/19 r. Następnym drukiem, był wydany w 1522 r. „Żywot Pana Jezu Krysta". W 1523 r. Sandecki otrzymał prawo miejskie Krakowa.
Współpraca Sandeckiego z F. Unglerem zakończyła się procesem o niewypłacone wynagrodzenie. Chlebodawca, mimo wyroku przychylnego dla Jana Sandeckiego, nie wypłacił mu należnych 3 złp, lecz dał jako gwarancję zapłaty – czcionki. Sandecki sprzedał czcionki innemu drukarzowi – Wietorowi, co wywołało kolejne sprawy sądowe, a Sandeckiemu przysporzyło opinię chciwca i zachłannego na pieniądze człowieka. Sandecki prowadził w tym czasie księgarnię przy ulicy Floriańskiej.
W 1525 r., kiedy pracował w drukarni Wietora, zawarł związek małżeński z mieszczką krakowską, Dorotą Kunicką, córką sługi miejskiego przy tzw. większej wadze. Uzyskał nawet przywilej na wyłączny druk i sprzedaż kalendarzy, przyznany mu przez biskupa Andrzeja Krzyckiego, jednak wszystkie te plany zniweczyła zmowa księgarzy krakowskich. Do tych niepowodzeń dołączyła się też choroba jego żony oraz coraz bardziej pogłębiająca się nędza. Dowodzi tego wyrok krakowskiego sądu konsystorskiego z 1528 r., zwalniający żonę Sandeckiego od represji karnych, za nie zwrócenie kramarce długu za koszulę w wysokości 1 złp i 14 gr. Tę sumę zobowiązał się Sandecki spłacić w dwu ratach. Kilka dni po rozprawie umarła mu żona, która osierociła jedynego syna, Hieronima. Swój ból i cierpienie wyraża Sandecki w wierszu pt. „Napominanie ku cierpliwości".
W 1530 roku Sandecki mógł nareszcie spełnić dawne marzenia i otworzył własną drukarnię, z której pochodzi tylko jeden znany druk. Wszystkie te niepowodzenia spowodowały, że opuścił on Kraków i wyjechał do Pułtuska, aby prowadzić drukarnię biskupa A. Krzyckiego. Pozostawił za sobą najbardziej owocny okres, w którym wydał m.in. „Fortuny i cnoty różności" (1524); „Żywot św. Aleksego" i „Żywot wtóry św. Eustachiusza" (1529), a zwłaszcza „Ewangeliarz" (1527) i jako współautor przyczynił się do wydania największego bestselleru tego czasu, tj. „Historii rozmaitych z rzymskich i z innych dziejów wybranych" (1529).
Dalsze losy Sandeckiego są trudne do odtworzenia. We wrześniu 1536 r. osiedlił się w Prusach Książęcych, gdzie zaczął używać nazwiska Malecki, zapewne utworzonego od nazwy miejscowości Malec, domniemanego miejsca jego urodzenia. Zerwał z katolicyzmem i przeszedł na protestantyzm. Od księcia Albrechta otrzymał ponad 5 włók ziemi w Regielnicy pod Ełkiem. Być może tam, dla łatwiejszego publikowania swych prac, założył drukarnię. Jednak szybko zraził do siebie księcia, gdyż był ignorantem w sprawach obrzędowych, i nawet nie potrafił udzielić chrztu, co skończyło się kompromitacją wobec swego mecenasa. W latach 1539-1540 miał znów drukować w Pułtusku. Sprawa ta nie jest dostatecznie jasna, jak też koleje życia Sandeckiego do 1544 r., kiedy ponownie pojawia się w Ełku jako duszpasterz i rektor w miejscowej szkole polskiej. Tu, w 1546 r. wydaje tłumaczenie na język polski katechizmu Lutra. Jednak, zniechęcony licznymi niepowodzeniami w konkurowaniu z Seklucjanem, Malecki zaprzestał działalności wydawniczej i poświęcił się wyłącznie pracy duszpasterskiej.
W 1556 r. został zaproszony przez księcia Mikołaja Radziwiłła Czarnego do objęcia drukarni na Litwie. Nie wiadomo jednak, czy jeździł na Litwę. Po utworzeniu w 1557 r. w Ełku dziekanatu, w którego skład weszły parafie w starostwach: ełckim, straduńskim, piskim i częściowo ryńskim, Malecki został mianowany superintendentem. Nałożyło to na niego obowiązek wizytacji szkół w tych starostwach. Malecki bardzo dbał o to, by w podległych mu parafiach w dobrej polszczyźnie głoszono kazania i prowadzono naukę.
Druk dziełka Piotra z Goniądza, który podważał boskość Chrystusa, ściągnął na Maleckiego gniew księcia Albrechta, zakazującego pod karą śmierci rozpowszechnianie tej pracy. W 1558 r. Małecki sprzedał drukarnię Daubmannowi z Królewca i od tego czasu zajął się działalnością literacką. Napisał ciekawą rozprawę o wierzeniach pogańskich, dawnej ludności Prus. Zwalczał też zabobony, przeciwstawiał się procesom czarownic. W 1561 roku udaremnił spalenie na stosie oskarżonej o czary Doroty Czymochowej grożąc, że złoży swój urząd i opuści Ełk.
Ostatnią próbą była chęć wydania słownika polsko - łacińskiego, ale tym razem uprzedził go Jan Mączyński. Malecki musiał zadowolić się jedynie adiustacją dzieła konkurenta. Załamany i schorowany zmarł wkrótce w Ełku po 28 V 1567 r.
Jan z Sącza był jednym z pierwszych, nielicznych drukarzy – Polaków. Jego praca drukarska i wydawnicza jest znaczącym rozdziałem w historii drukarstwa polskiego i stawia go w gronie wybitnych przedstawicieli kultury Złotego Wieku.
Działalność ojca starał się kontynuować jego syn Hieronim, urodzony w Krakowie w 1525 r. Ukończył studia w Królewcu, jako jeden z pierwszych absolwentów Albertyny. Po powrocie do Ełku pomagał ojcu w drukarstwie, który przekazał mu w 1551 r. drukarnię. Hieronim Malecki (Maletius) założył w Ełku szkołę średnią "partykularną", umożliwiając absolwentom kontynuowanie studiów uniwersyteckich i był pierwszym rektorem tej szkoły. Funkcję tę sprawował w latach 1546 – 1552, a następnie został proboszczem w Pisanicy. Później przez jakiś czas przebywał na dworze księcia Albrechta w Królewcu, jako sekretarz do korespondencji polskiej. W tym czasie rozpoczął tłumaczenie pism Marcina Lutra na język polski. W 1565 r. został pomocnikiem ojca w Ełku. W 1566 r. książę Albrecht nadał Hieronimowi Maleckiemu majątek ziemski, który ten nazwał od swojego nazwiska Maleczewo. Po śmierci swojego ojca, w jego miejsce został superintendentem, który to urząd pełnił do swej śmierci w 1583 r.
Hieronim Malecki pozostawił syna, także Hieronima, który od 1584 r. był rektorem szkoły w Ełku, a od 1586 r. proboszczem w Białej Piskiej. Po jego śmierci w 1620 r. urząd ten objął jego syn, znów Hieronim, który także pozostał na tym stanowisku do swojej śmierci w 1662 r. Po nim objął je jego syn Marcin, w latach 1662-1674 proboszcz w Białej Piskiej, a w latach 1682-1711 proboszcz parafii polskiej w Królewcu.
Na terenie Prus źródła notują wielu Maleckich, prawdopodobnie potomków przybyszów z Krakowa. Byli to m. in.: Szymon, Franciszek i Jan Maletiusowie, którzy w latach 1650-1740 zarządzali objazdem drygalskim; Hieronim Maletius, ostatni rektor szkoły miejskiej w Ełku i Jan Maletius, kantor tejże szkoły; Andrzej Maletius, rektor szkoły w Rydzewie, który zmarł w 1710 r. na dżumę z prawie całą rodziną; Jan Malecki, nauczyciel i organista w Sątopach w 1789 r.; August Karol Maletius, w latach 1837-1850 proboszcz w Borzymach.
Robert Kostecki

Literatura:
1. M. Basiaga, Jan Sandecki-Malecki, najwybitniejszy drukarz rodem z Sącza (druk internetowy).
2. J. Kawecki, B. Roman, Ełk. Z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn 1970.
3. Encyklopedia wiedzy o książce, Ossolineum 1971.
4. Wielka Encyklopedia PWN, t. 16, Warszawa 2003.


Dodaj Komentarz

Walidacja: słowo na dziś :amur

Komentarze

kocham jarka
Usługi Dźwigowe Pasłęk