30 marca 2020 Anieli, Kwiryna, Leonarda

B A R D Y N Y

dodał Ponad 2 tygodnie temu, 2020-03-14
B A R D Y N Y

Wieś położona w pobliżu rzeki Pasłęki, w północno-wschodniej części dawnego powiatu pasłęckiego, dzisiaj w gminie Wilczęta. Do 1945 r. nazywała się Baarden. Podobnie jak wszystkie wsie leżące w okolicy, Bardyny były lokacją niemiecką na tzw. surowym korzeniu, na terenie puszczy oddzielającej niegdyś Pogezanię od Warmii. Pierwotnie nosiły nazwę pruską, ale przeniesioną z folwarku kapituły warmińskiej Bardin, leżącego już za graniczną Pasłęką, w okolicy Osetnika (niem. Wusen). Pierwsza wzmianka o tej wsi pochodzi z 1323 r.

Zarówno przed, jak i po reformacji należała do parafii w Wilczętach (Deutschendorf, Villa Teutonica).

W 1820 r. Bardyny liczyły 176 mieszkańców i „23 dymy”, w 1875 r. już 346, a w 1900 r. 531 mieszkańców i 58 gospodarstw, spośród których 52 zajmowało się hodowlą bydła. W tym czasie był tu kowal, stelmach, szewc, stolarz i 3 krawcowe. Pierwszym nauczycielem był krawiec z zawodu, który nauczał dzieci w swym domu krytym strzechą. W 1855 r. wybudowano na tym miejscu nową szkołę, która stoi do dnia dzisiejszego i jest wykorzystywana jako budynek mieszkalny. Nauczycielami byli m.in. Sonntag, Keiser, Wichert, Liedtke, Albert Neumann i Karl Stridde.

Z kroniki szkolnej, którą w 1945 r. uratował ostatni tutejszy wójt – Fritz Gehrmann wynika, że w 1885 r. duża liczba dzieci i dorosłych we wsi zmarła na dyfteryt, natomiast w latach 1878, 1893, 1907, 1923 oraz 1932 wiele budynków i zabudowań gospodarskich padło pastwą pożarów. Były również powodzie wiosenne, kiedy to wezbrana Pasłęka podtapiała wiele domów we wsi.

W roku 1897 wybudowano drogę do Wilcząt, a w 1905 r. most na Pasłęce w kierunku na Łozy (Klingenberg), w dalszym ciągu funkcjonowała tu przeprawa. Ten ciekawy i ładny architektonicznie most, będący przed wojną swoistym logo Bardyn, został wysadzony podczas walk w 1945 r. i jego resztki leżą do dzisiaj w rzece. Po wojnie obok zniszczonego, wybudowano nowy most. W sierpniu 1914 r. zagony kozackie wojsk carskich dotarły aż do Pasłęki, co spowodowało panikę wśród miejscowej ludności i ucieczkę w kierunku Elbląga. Wkrótce sytuacja została opanowana, gdy Rosjanie zostali pokonani w bitwach k. Olsztynka i nad Wielkimi Jeziorami Mazurskimi. Z 36 mieszkańców wsi biorących udział w I wojnie zginęło 15.

Była to bogata wieś, a jej bogactwo podkreślał m.in. fakt znalezienia krótko przed I wojną światową na terenie jednego z tutejszych gospodarstw garnca z zawartością 17 kawałków złota i znacznych ilości srebra.

Bardyny w 1927 r. zostały zelektryfikowane, w oparciu o energię z pobliskiej elektrowni torfowej w Karwinach. W 1939 r. było tu 262 mieszkańców, a do największych gospodarzy we wsi należeli: Hermann Böhnke 35 ha, Anna Gehrmann 42 ha, Emil Gehrmann 32 ha, Paul Gehrmann 34 ha, Johann Jordan 43 ha, Albert Krause 43 ha, Hermann Lemke 32 ha (gospodarz ten szczycił się pięknym domem podcieniowym), Richard Patzel 40 ha i Gottfried Keiser 26 ha.

Pod koniec stycznia 1945 r. w okolicach Bardyn toczyły się ciężkie walki, szczególnie o uchwycenie wspomnianego mostu na Pasłęce. Już 25 stycznia Rosjanie osiągnęli linię tej rzeki w przestrzeni Dębiny (Borchertsdorf) Dobry (Döbern) – Dąbkowo (Schönaich), mimo zaciekłego oporu Wehrmachtu. Dla wielu uciekinierów most stanowił jedyną drogę ucieczki w kierunku Zalewu Wiślanego, ponieważ pancerne szpice wojsk sowieckich osiągnęły już Elbląg i ten kierunek odwrotu został zablokowany.

Dobrze umocnionego odcinka Bardyny – Słobity broniła 28 Śląska Dywizja Strzelców i Dywizja „Großdeutschland”. Prócz tych doborowych jednostek Wehrmachtu, skierowano tu także szereg oddziałów Volkssturmu, w tym również tzw. Rychlicki Batalion Volkssturmu w sile 4 kompanii (ok. 400 ludzi). We wsi Wehrmacht urządził tymczasowy zbiorczy punkt opatrunkowy dla rannych. Już 30 stycznia 1945 r. odparto pierwszy pancerny atak Rosjan na Wilczęta.

Z zachowanego dziennika wojennego 4. Armii niemieckiej wynika, że „rankiem 5 lutego 1945 r. wojska sowieckie zajęły Wilczęta, natomiast o Bardyny toczyły się zacięte walki. Następnego dnia piechota sowiecka wspierana czołgami rozpoczęła walki o Bardyny. Po ciężkich całodziennych walkach, o prawie każdy dom, w których Rosjanie stracili 5 czołgów, wieczorem wieś została zdobyta”.

Jeszcze do dzisiaj zachowało się szereg niemieckich bunkrów na drugim brzegu Pasłęki. W czasie wojny zginęło 19 mieszkańców a 12 zmarło podczas ucieczki przed wojskami sowieckimi. Około 20 budynków zostało zniszczonych w czasie walk lub podpalonych po ich zakończeniu. Spłonęły wszystkie domy z tzw. muru pruskiego (Fachwerkhäuser) w centrum wsi. Mimo tych zniszczeń, sięgających prawie połowy przedwojennej zabudowy Bardyn, zostało sporo masywnych domów, które do dzisiaj na tle innych okolicznych wsi prezentują się okazale. Jeszcze w latach 50-tych były we wsi trzy zabytkowe chałupy, wszystkie zwrócone kalenicami do drogi: Nr 8 z początku XIX w., drewniana o konstrukcji wieńcowej, kryta trzciną, Nr 12 z pierwszej połowy XIX w., o dekoracyjnie obramionych oknach, wewnątrz była tzw. „czarna kuchnia” i Nr 27 z końca XVIII w., z dwoma sieniami, przedzielonymi „czarną kuchnią”.

Na zdjęciach: Uczniowie szkoły w Bardynach w roku szkolnym 1927/1928 - z nauczycielem Neumann'em. Ponadto: Kowal Sonntag z rodziną na tle swojego domu i kuźni - 1912 r.

Opr. Lech Słodownik

 

 

 

 

0
0

Dodaj komentarz


Aby dodać komentarz musisz podać wynik
Akceptuję Regulamin
Akceptuję Politykę prywatności

Logowanie / Rejestracja

#Zaciekawiony   Ponad 2 tygodnie temu, 2020-03-14

Dobrze byłoby, gdyby było więcej takich opisów.


Dodaj komentarz


Aby dodać komentarz musisz podać wynik
Akceptuję Regulamin
Akceptuję Politykę prywatności