21 sierpnia 2019 Joanny, Kazimiery, Piusa

Cmentarzysko w Krośnie

dodał 2019-01-25
Cmentarzysko w Krośnie
Cmentarzysko w Krośnie, pow. elbląski, jest jedną z najbardziej znanych nekropoli z pierwszych wieków naszej ery z terenu północnej Polski. Ludność użytkującą stanowisko, w języku archeologicznym określaną mianem kultury wielbarskiej, można wiązać ze znanymi ze źródeł pisanych ugrupowaniami Gotów, którzy w okresie starożytności mieli wędrować ze Skandynawii przez tereny dzisiejszej Polski i Ukrainy, aż po wybrzeża Morza Czarnego.

 

Nekropola w Krośnie, stan 1, położona jest na północ od drogi z Krosna do Pasłęka na piaszczystym pagórku porośniętym lasem sosnowym. Stanowisko znajduje się na obszarze starożytnego ujścia Wisły, które w pierwszych wiekach naszej ery ze względu na odmienną wówczas sytuację hydrograficzną wyglądało inaczej niż obecnie. Wówczas główną odnogę delty Wisły stanowił Nogat, który uchodził do rozległej zatoki zajmującej tereny współczesnych Żuław, Zalewu Wiślanego oraz okolic Jeziora Drużno. Dzisiejsze jezioro połączone było wtedy z Zalewem Wiślanym przesmykiem o szerokości około 1,5 km, przez co zatoka na wschodzie dochodziła aż do Krosna, natomiast na południu w okolice Bągartu i Mokajm. Dzięki licznym przesmykom starożytny zalew Wiślany był dobrze skomunikowany z Bałtykiem, co umożliwiało żeglugę daleko w głąb lądu. Miało to wpływ na kształtowanie się lokalnego osadnictwa i duże znaczenie rejonu delty Wisły w kontaktach interkulturowych w basenie Morza Bałtyckiego. Jak wskazują pozyskane podczas długoletnich badań ciekawe materiały, m.in. zabytki importowane z obszaru Cesarstwa Rzymskiego oraz przedmioty proweniencji miejscowej o wysokim kunszcie wykonania, nekropola w Krośnie była jednym z najważniejszych punktów na mapie osadnictwa wielbarskiego w strefie nadwiślańskiej.

Historia badań cmentarzyska sięga przeszło 100 lat. Pierwsze znaleziska z jego terenu pochodzą z 1894 roku kiedy to miejscowy nauczyciel przekazał do Muzeum Prowincjonalnego Prus Wschodnich w Królewcu (Ostpreußisches Provinzialmuseum) zabytki znalezione przez właściciela miejscowego młyna w bliżej nieokreślonym miejscu na zachód od jego zabudowań. Dwa lata później - w 1896 roku, odbyły się tam pierwsze wykopaliska. Niestety, dokumentacja z tych badań nie zachowała się do dzisiaj i jedynie na podstawie nielicznych wzmianek z przedwojennej literatury wiemy, że odkryto wówczas łącznie około dwustu różnych obiektów - grobów szkieletowych, ciałopalnych oraz najprawdopodobniej także palenisk. Większość pozyskanych wówczas przedmiotów trafiła do Muzeum Prowincjonalnego Prus Wschodnich w Królewcu, zaś pojedyncze zabytki przekazano do w Muzeum Miejskiego w Elblągu. Niestety w wyniku działań II wojny światowej kolekcje te uległy rozproszeniu i zagubieniu. Z biegiem czasu odnaleziono część pochodzących z nich artefaktów i w początkach lat dziewięćdziesiątych XX wieku przekazano do Muzeum Pre- i Protohistorii w Berlinie (Museum für Vor- und Frühgeschichte), gdzie przechowywane są do dziś jako wydzielony zbiór ‒ Prussia-Sammlung. Wśród nich zachowało się około stu sześćdziesięciu zabytków z przedwojennych badań w Krośnie.

Za sprawą przypadkowego odkrycia po niemal stu latach od czasu pierwszych badań cmentarzysko w Krośnie ponownie stało się przedmiotem zainteresowania archeologów. W latach osiemdziesiątych XX wieku badania w tym miejscu rozpoczęli naukowcy z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego – Jerzy Okulicz-Kozaryn i Aleksander Bursche, którzy prowadzili je przez niemal całą dekadę. W 2002 roku, po okresie kilkunastoletniej przerwy, wykopaliska wznowiła Roksana Chowaniec, również z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, i prowadziła je do 2009 roku. Prace objęły teren porośnięty lasem sosnowym, na zachód od pozostałości młyna, gdzie według przedwojennych wzmianek znajdować się miało cmentarzysko. Obszar ten był w wielu miejscach zniszczony przez liczne wkopy, a także piaśnicę, która naruszyła przestrzeń stanowiska. Podobnie jak w XIX wieku zarejestrowano w tym miejscu groby szkieletowe, groby ciałopalne ze szczątkami ludzkimi składanymi w glinianych urnach, liczne paleniska oraz ślady po towarzyszących im konstrukcjach. W wyniku wszystkich powojennych sezonów wykopaliskowych przebadano niemal cały dostępny obszar stanowiska i zadokumentowano w sumie 337 obiektów archeologicznych.

Spośród zarejestrowanych pochówków najliczniej występowały groby szkieletowe. Jamy grobowe miały kształt prostokątny o wymiarach od 1,5 m do 3,5 m długości, a ich głębokość sięgała ponad 1 m, nierzadko dochodząc nawet do 1,5 m. Na poziomie ich dna obserwowano pozostałości trumien kłodowych, w których składani byli zmarli. Większość grobów szkieletowych była też naruszona rozległymi wkopami, sięgającymi dna jamy grobowej. W ich wypełniskach znajdowano naczynia gliniane i przedmioty pochodzące z naruszonego grobu. Najprawdopodobniej są to zniszczenia dokonywane jeszcze w starożytności w celach kultowych lub rabunkowych. Kolejnym typem grobów rejestrowanych na stanowisku w Krośnie są pochówki, w których spalone kości zmarłych umieszczano w glinianych urnach, składanych następnie w niewielkich, zagłębionych w ziemi jamach. Funkcję urn spełniały naczynia o różnych formach i sposobie zdobienia.

Osobom pochowanym na cmentarzysku w Krośnie towarzyszyły elementy stroju takie jak brosze, sprzączki do pasa lub jego dekoracyjne zakończenia, a także liczne ozdoby wykonywane ze stopów miedzi lub srebra – bransolety, wisiorki czy szpile oraz liczne kolie bursztynowych korali wyrabianych na miejscu w warsztatach barbarzyńskich i barwne paciorki szklane sprowadzane z terenów Imperium Rzymskiego. Znajdowano także przedmioty użytku codziennego jak grzebienie służące do zabiegów higienicznych, wykonane z kości zwierząt. Na podstawie znalezionych zabytków możemy powiedzieć, że nekropola w Krośnie była użytkowna najprawdopodobniej od końca I lub początku II wieku naszej ery do początków wieku IV.

Analizy antropologiczne zachowanych kości ludzkich wykazały, że na cmentarzysku pochowani byli dorośli i dzieci w różnym wieku. Antropologom udało się ocenić wiek i płeć wielu osób, a w niektórych przypadkach także stan ich zdrowia. Na kościach zaobserwowano także ślady związane z wykonywaną przez nich pracą czy przebytymi chorobami.

Kolejnym ciekawym zjawiskiem zarejestrowanym na nekropoli jest rozległa strefa palenisk o niesprecyzowanej dotąd funkcji. Dotychczas zarejestrowano blisko 130 takich obiektów o trzech typach konstrukcji – rusztowej, kamiennej i mieszanej, łączącej cechy dwóch poprzednich. W paleniskach rusztowych odkrywano pozostałości drewnianych belek ułożonych naprzemiennie na planie czworoboku, czasem wzmacnianych w narożnikach palikami wbijanymi pionowo w dno jamy. Z kolei w paleniskach kamiennych układano bruk ze ściśle do siebie przylegających kamieni. W obiektach tych znajdowano liczne pozostałości naczyń glinianych i fragmenty kości zwierzęcych. W odróżnieniu od znajdowanych w grobach urn, były to naczynia kuchenne o niezbyt starannie wykończonej powierzchni, nierzadko dużych rozmiarów. Analogie do nich odnajdujemy na stanowiskach osadowych, gdzie znajdowana jest ceramika wykorzystywana w celach gospodarczych.

W 2010 roku w wyniku prospekcji okolic cmentarzyska, zlokalizowano i przebadano także dwa stanowiska osadowe, na których znaleziono materiały z tego samego okresu. Oba położone są kilkaset metrów na wschód i południowy-wschód od cmentarzyska w Krośnie i niewykluczone, że tam właśnie mogła mieszkać ludność użytkująca znaną nam nekropolę.

Dotychczas niezwykle ciekawe wyniki długoletnich badań stanowiska w Krośnie znane były jedynie z krótkich i nielicznych publikacji. Obecnie trwają prace nad ich kompleksowym opracowaniem naukowym, a materiały te są bardzo istotne w kontekście rozważań na temat strefy ujścia Wisły w początkach pierwszego tysiąclecia naszej ery. Wówczas rejon ten był pod wieloma względami strefą pograniczną, w obrębie której krzyżowały się najważniejsze szlaki komunikacyjne tej części starożytnej Europy. Źródła archeologiczne obrazują złożone relacje, jakie łączyły obszar delty Wisły z Skandynawią, Półwyspem Sambijskim, jak również Imperium Rzymskim oraz ośrodkami nadczarnomorskimi. Omawiana nekropola jest jednym z najważniejszych punktów na mapie osadnictwa kultury wielbarskiej w tym rejonie, w istotny sposób dopełniającym obraz oblicza kulturowego nie tylko tego obszaru, ale także całej strefy południowo-wschodnich wybrzeży Bałtyku.

W grudniu 2018 roku ukazała się publikacja prezentująca wyniki powojennych badań cmentarzyska. Książka powstała dzięki wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z programu „Ochrona zabytków archeologicznych” i jest efektem projektu „Brakujące ogniwo - materiały z cmentarzyska kultury wielbarskiej w Krośnie, pow. Pasłęk z badań w l. 1980-2010”, realizowanego przez Fundację Przyjaciół Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Pozycja dostępna jest w wersji papierowej i wersji elektronicznej do pobrania na stronie Fundacji.

 

Agnieszka Jarzec

Instytut Archeologii

Uniwersytet Warszawski

0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

Artystyczne Lato 2019 - Korzuh

Pozostało4 dni

Burmistrz Pasłęka i Dyrektor Pasłęckiego Ośrodka Kultury zapraszają na koncert...


Gwiazdy Polskiej Opery Kameralnej w Pasłęku

Pozostało24 dni

14 września w Pasłęckim Ośrodku Kultury wystąpią gwiazdy Polskiej Opery Kameralnej....


Dożynki gminne

Pozostało25 dni

Burmistrz Pasłęka zaprasza na Dożynki Gminne, które w tym roku odbędą się 15...